Przedstawienie zagadnienia:

Kiedy w XX wieku szybki postęp w dziedzinie nauki ułatwił ludzkości życie codzienne, już wówczas zauważono, że osiągane na wielu polach sukcesy nie rozkładają się równomiernie. Znany nam dziś symboliczny podział świata na Globalną Północ i Globalne Południe nasilił się właśnie wraz z rozwojem nauki i techniki. O ile jednak postęp w dziedzinie technologii, warunkowany wysokimi nakładami finansowymi możliwy jest jedynie w krajach o wysokich wskaźnikach rozwoju społecznego, o tyle kraje borykające się problemami natury politycznej, gospodarczej i społecznej nie tylko nie są w stanie prowadzić tak zintensyfikowanych badań, lecz także ich dostęp do odkryć cywilizacyjnych jest znacznie utrudniony. Jedną z zasadniczych i niewątpliwie najważniejszych dziedzin nauki dla człowieka jest rozwój medycyny. To dzięki niemu w znacznym stopniu udało się zapanować nad dziesiątkującymi
w dawnych czasach ludzkość chorobami takimi jak dżuma, gruźlica, cholera. Czy już wówczas wiadomym było, że osiągnięcia na polu medycyny i farmacji dostępne będą tylko dla wybranych?

Tematem zajęć jest utrudniony dostęp do leków dla mieszkańców krajów Globalnego Południa. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele. Najbardziej oczywistą jest wysoka cena lekarstw wyprodukowanych przez zachodnie koncerny farmaceutyczne. W obliczu walki z głodem i niedożywieniem, utrudnionym dostępem do bezpiecznych źródeł wody oraz złymi warunkami sanitarnymi, dostęp do leków wydaje się być nieosiągalnym. Grupą największego ryzyka są dzieci poniżej 5 roku życia (zwłaszcza poprzez trudności w dostępie do szczepień), co wiąże się z narażaniem ich na śmierć w wyniku zapalenia płuc, biegunki, malarii, AIDS oraz odry. Szansą dla mieszkańców krajów Globalnego Południa stała się produkcja tzw. generyków, będących tańszymi odpowiednikami leków produkowanych przez zachodnie koncerny. Ich cena jest nawet o połowę niższa, dzięki czemu stały się one bardziej dostępne. Okazało się to szczególnie ważne w przypadku długotrwałych i drogich kuracji lekami antywirusowymi, które niezbędne są osobom zarażonym wirusem HIV. Produkcja generyków skoncentrowana jest w takich krajach jak Indie, Brazylia, RPA, które nazywa się apteką krajów słabiej rozwiniętych. Jednak wraz z pojawieniem się „kopii” drogich leków rozpoczął się spór o prawa patentowe. Przed międzynarodowymi sądami toczyły się liczne procesy, które giganci branży farmaceutycznej wytaczali rządom państw pozwalających na produkcję generyków. Szansa na leczenie po niższych kosztach, która stanęła przed mieszkańcami Afryki, Azji czy Ameryki Południowej, zawisła na włosku. Odpowiedź społeczności międzynarodowej była zdecydowana. Organizacje pozarządowe, takie jak Oxfam czy Lekarze bez granic zainicjowały społeczną debatę na temat zasadności wnoszonych pozwów. Zasadniczą kwestią stało się pytanie, na ile prywatne interesy koncernów są bardziej istotne od ludzkiego życia. Z czasem do dyskusji włączyły się inne organizacje, w tym także Bank Światowy i Światowa Organizacja Handlu. Wstępnie osiągnięty kompromis, zakładający możliwość importu tanich leków przez kraje o niskim poziomie rozwoju, nie doczekał się realizacji z powodu ograniczeń wynikających z prawa handlowego.

Celem zajęć jest próba znalezienia porozumienia między najważniejszymi podmiotami biorącymi udział w debacie. Przedstawiciele rywalizujących koncernów farmaceutycznych, rządu, organizacji pozarządowej i światowej opinii publicznej rozegrają grę symulacyjną, opartą na sytuacji, która zdarzyła się naprawdę. Czy rzeczywiście patenty przyczynią się do jeszcze większego pogłębienia dysproporcji rozwojowych między Globalną Północą a Globalnym Południem?

Cel zajęć:

Uświadomienie uczniom roli korporacji międzynarodowych w kształtowaniu rynku leków, a przez to ich wpływu na standardy leczenia w krajach Globalnego Południa.

Cele szczegółowe:

– uczeń rozumie, jak funkcjonuje międzynarodowy rynek środków farmaceutycznych, zna jego aktorów oraz ich role,
– uczeń rozumie zależność między poziomem rozwoju państw a ich siłą na rynku,
– uczeń zna przyczyny sporów na rynku medycznym,
– uczeń wie, czym są leki generyczne oraz podaje przykłady krajów, które je produkują.

Metody:

gra symulacyjna, dyskusja

Środki:

załączniki, kartki papieru, długopisy

Przebieg zajęć:

1. Powitanie i wprowadzenie do tematu

Prowadzący wita się z młodzieżą. Przedstawia temat zajęć. Inicjuje krótką dyskusję zadając
pytania:
a. Kto odpowiada za dystrybucję leków w państwie?
b. Kto ma do nich prawo?
c. Jak wygląda proces powstawania leku?

2. Przygotowanie do gry symulacyjnej

Prowadzący tłumaczy uczniom, że prawo do korzystania z leków wynika bezpośrednio z prawa każdego człowieka do opieki medycznej i to państwo jest odpowiedzialne za jego przestrzeganie. Jednak w wielu przypadkach ceny leków są zbyt wysokie, aby chorzy mogli
sobie pozwolić na ich zakup. Wynika to z faktu, że leki chronione są prawem patentowym,
o przestrzeganie którego walczą międzynarodowe koncerny farmaceutyczne. Sytuacja ta prowadzi do bardzo dużej sprzeczności interesów, która jest swoistą walką o życie mieszkańców ubogich regionów świata.
Prowadzący dzieli uczniów na pięć grup i rozdaje im karty z rolami do odegrania. Wśród nich będą dwa rywalizujące koncerny farmaceutyczne, przedstawiciele rządu, międzynarodowej organizacji pozarządowej oraz światowych mediów. Uczniowie mają 15 minut na przygotowanie.

3. Gra symulacyjna

Uczniowie odgrywają role przypisane im przez prowadzącego.

4. Dyskusja i podsumowanie

Prowadzący dziękuje uczniom za udział w grze. Przeprowadza krótką dyskusję zadając następujące pytania:
Czy ich role były trudne do odegrania? Dlaczego?
Która rola wydawała się najtrudniejsza?
Co jest przyczyną istniejących dysproporcji w dostępie do środków medycznych?
Kto powinien ponosić odpowiedzialność za taką sytuację? Dlaczego?
Co my możemy zrobić?
Na zakończenie prowadzący czyta uczniom fragment książki A. Leszczyńskiego dotyczący leków antywirusowych w Zambii.

Załączniki:

Zał. 1. Karty z rolami

Karta 1. KONCERN FARMACEUTYCZNY Z ZAMBII
Jesteście przedstawicielami zambijskiego koncernu farmaceutycznego. W waszym państwie niemal 5% społeczności umiera z powodu HIV/AIDS. Wiąże się to z dużymi konsekwencjami społecznymi, gdyż kraj niejednokrotnie traci młodych wykwalifikowanych pracowników. Niestety kuracja lekami antywirusowymi pochodzącymi z zachodu jest zbyt droga, aby można było sobie na nią pozwolić. Wasza firma zdecydowała się produkować tańszy odpowiednik zachodnich leków. Ich efekt działania jest taki sam – osoba, która zażywa leki czuje się lepiej, jej odporność wzrasta, co pozwala jej na normalne funkcjonowanie. Plusem jest także cena lekarstw – są one nawet o połowę tańsze niż ich oryginalne odpowiedniki. Niestety zachodni koncern farmaceutyczny ze Szwajcarii zarzuca wam, że to on ma jedyne i wyłączne prawo do produkcji leków o tym składzie, gdyż są one chronione prawem patentowym. Na domiar złego, szwajcarski koncern zdaje się nie zważać na fakt, że tańsze leki to jedyny ratunek dla tysięcy zarażonych śmiertelnym wirusem.
Waszym zadaniem jest zwrócenie się o pomoc do zambijskiego rządu, ponieważ europejski
gigant farmaceutyczny jest bliski oskarżenia was o kradzież linii produkcyjnej.

Karta 2. KONCERN FARMACEUTYCZNY ZE SZWAJCARII
Jesteście przedstawicielami koncernu farmaceutycznego działającego w jednym z najlepiej
rozwiniętych krajów świata – Szwajcarii. Wasz kraj cechuje niski wskaźnik śmiertelności, wysoki poziom rozwoju gospodarczego i społecznego oraz duże nakłady finansowe na badania i nowoczesne technologie. Dzięki wieloletnim i drogim badaniom udało się wam stworzyć lekarstwo dla osób zarażonych wirusem HIV, które skutecznie hamuje rozwój choroby i pozwala na normalne życie. W związku z tym, że badania pochłonęły znaczne zasoby finansowe i osobowe, rościcie sobie jedyne i wyłączne prawo do tego leku. Od tego czasu lek jest chroniony prawem patentowym. Wkrótce jednak dowiadujecie się, że działający w Zambii koncern farmaceutyczny produkuje lek o takim samym składzie i działaniach nie wykupiwszy wcześniej licencji. Twierdzi on, że cena waszych lekarstw dyskwalifikuje zambijskich pacjentów z udziału w kuracji antywirusowej.
Waszym zadaniem jest przedstawienie argumentów, że to WY stworzyliście lek i dysponujecie pełnią praw do jego produkcji. Rozważacie także opcję złożenia pozwu, ponieważ twierdzicie, że zachowanie zambijskiego konkurenta jest zwykłą kradzieżą, a pod głębokimi hasłami pomocy najuboższym kryje się zwykła chęć zysku.

Karta 3. RZĄD ZAMBII
Wasz kraj boryka się z epidemią HIV/AIDS. Liczba zarażonych wzrasta, a ich dostęp do lekarstw antywirusowych, znacznie ułatwiających życie, jest znikomy. Przyczyną tego stanu jest przede wszystkim zbyt wygórowana waszym zdaniem cena. Społeczne skutki groźnego wirusa są coraz większe. Mimo iż przeznaczacie coraz większe środki na edukację i kształcenie przyszłej kadry, ludzie Ci umierają, niewiele wnosząc w rozwój państwa. Pojawiła się jednak nadzieja na poprawę sytuacji. Działający na Waszym terytorium rodzimy koncern farmaceutyczny samodzielnie wyprodukował lek, wzorując się jednak na oryginale utworzonym w Szwajcarii. Lek ten jest o wiele tańszy, a dzięki temu bardziej dostępny. Daje to szansę na lepsze życie większej grupie zarażonych. Szwajcarski koncern dowiedział się o tej sytuacji i grozi, że wniesie sprawę do sądu, zarzucając zambijskiemu koncernowi łamanie praw patentowych. Za sobą ma także Światową Organizację Handlu, która stoi na straży prawidłowego działania mechanizmów handlowych. Waszym zadaniem jest przekonanie szwajcarskiego giganta, aby porzucił plany złożenia pozwu w imię życia ludzkiego. Rodzima produkcja jest jedyną szansą na walkę z epidemią, gdyż kraju nie stać na prowadzenie badań naukowych. Zwracacie się także do działającej w Zambii międzynarodowej organizacji pozarządowej z prośbą o wsparcie, gdyż to ona dysponuje niezbędną wiedzą, która może rozstrzygnąć ten spór.

Karta 4. MIĘDZYNARODOWA ORGANIZACJA POZARZĄDOWA
Jesteście pracownikami francuskiej organizacji pozarządowej realizującej projekty medyczne. W Zambii przebywacie już od prawie dziesięciu lat i codziennie macie do czynienia z chorymi. Sytuacja zdrowotna w kraju nie jest dobra, a głównym zagrożeniem wydaje się być śmiertelny tandem HIV/AIDS. Niestety państwa-gospodarza nie stać na zapewnienie właściwej opieki medycznej wszystkim pacjentom, stąd organizacji takich jak wy, działających dla dobra publicznego – przybywa. Pewnego dnia zwraca się do Was przedstawiciel rządu Zambii z prośbą o wsparcie w pewnym sporze, które rozgorzał na dobrze wam znanym gruncie. Zambijski koncern farmaceutyczny został ostro skrytykowany przez szwajcarskiego konkurenta o kopiowanie ich leków, objętych prawem patentowym. Zambijskiemu laboratorium grozi sprawa w sądzie. Zamknięcie produkcji tańszych lekarstw wiąże się z pogorszeniem stanu zdrowia wśród mieszkańców Zambii zarażonych wirusem HIV.
Waszym zadaniem jest próba mediacji w sporze między koncernami. Nie wierzycie w oświadczenia, że za zachowaniem zambijskiego koncernu stoi chęć zysku, gdyż wiecie, że europejskie laboratorium farmaceutyczne sprzedaje leki po cenie wielokrotnie przekraczającej
koszty produkcji. Zwracacie się także do mediów z prośbą o przedstawienie sprawy światowej opinii publicznej i zainicjowanie debaty społecznej.

Karta 5. MEDIA
Jesteście przedstawicielami światowych mediów. Macie realny wpływ na świadomość społeczeństwa i informacje, które codziennie docierają do wszystkich zakątków świata. Pewnego dnia francuska organizacja pozarządowa, działająca w Zambii, kieruje do Was informację, że zapisy prawne regulujące ochronę własności intelektualnej oraz prawa patentowe mogą realnie zagrozić życiu ludzkiemu. Jest to spowodowane sporem, który rozgorzał na linii Zambia – Szwajcaria, między koncernami farmaceutycznymi produkującymi lek w oparciu o tę samą linię produkcyjną. Szwajcarski koncern grozi skierowaniem sprawy do sądu międzynarodowego oskarżając afrykańskiego konkurenta o łamanie praw patentowych i posługiwanie się szczytnymi hasłami w chęci zysku. Zambijskie laboratorium broni się mówiąc, że ich jedynym celem jest próba ratowania pacjentów, których nie stać na zakup oryginalnych leków antywirusowych.
Waszym zadaniem jest zbadanie sytuacji na miejscu i napisanie krótkiego newsa, który zostanie wyemitowany w wieczornym wydaniu wiadomości. Wiecie, że właściwie przekazana informacja zainicjuje debatę publiczną na wszystkich poziomach zarządzania państwem.

Zał. 2. Fragment książki A. Leszczyńskiego Naznaczeni. Afryka i AIDS, Warszawa 2003, s. 86-87

Lekarstwa na AIDS – marzenie milionów zakażonych ludzi w Afryce i Azji. Nie mogą wyleczyć, ale pozwalają wyrwać od losu jeszcze kilka lat normalnego życia. Marzenie to było jednak nieosiągalne przez wiele lat, ponieważ roczna kuracja kosztowała około dziesięciu tysięcy dolarów – dwadzieścia razy tyle, ile zarabia w ciągu roku przeciętny Zambijczyk. Pod presją wielkiej kampanii w bogatych krajach koncerny farmaceutyczne zaczęły radykalnie obniżać ceny i zezwoliły lokalnym firmom na kopiowanie objętych patentami preparatów. Cena spadła błyskawicznie: w połowie 2002 roku dzienną dawkę trzech najpopularniejszych leków antywirusowych (…) można już było kupić za dolara i z miesiąca na miesiąc stawała się coraz tańsza.